Matenadaran_library

موزه نسخه های خطی قدیمی; ایروان (ارمنستان)

موزه نسخ خطی ماتناداران 

ماتناداران یکی از قدیمی ترین و ارزشمندترین گنجینه های کتاب در جهان است. این گنجینه حاوی بیش از پانزده هزار نسخه خطی در مورد فرهنگ و علوم قرون وسطی ارمنی، تاریخ، جغرافی، دستور زبان، فلسفه، حقوق، پزشکی، ریاضیات و نجوم، کیمیاگری و شیمی، ادبیات، وقایع نگاری، تاریخ هنر، مینیاتور، موسیقی و تئاتر و همچنین نسخ خطی به زبان های عربی، فارسی، یونانی، آشوری، لاتین، اتیوپیایی، هندی، ژاپنی و دیگر زبان هاست. برخی از این نسخ خطی متعلق به قرون پنجم و هفتم میلادی می باشند.

Matenadaran_library

mat

 

دِرِنیک دمیرچیان یکی از نویسندگان مشهور ارمنی درباره این مرکز گفته است «۱۵ قرن تاریخ، در سکوت ماتناداران نهفته است».

Matenadaranat_night

pg_806514737_16.1274194981.inside-matenadaran-museum-1338745803

 

ارامنه قدیم، کتاب را بعنوان یک موجود زنده و مقدس نگریسته و می پنداشتند. در بعضی از کتب ادبی قدیمی، سخن از دربند شدن و یا آزاد شدن کتاب به میان آمده است. در مواردی جهت درمان بیماریها و یا بچه دار شدن و غیره ازبعضی کتابها بهره می جستند. این نشانگر ارزش کتاب در نزد آنها بوده است. در ارمنستان قدیم، کتب و دست نوشته ها اغلب روی پوست حیواناتی مثل آهو، گوساله و بره نوشته می شد و در مخازن صومعه ها نگهداری می شد. در مواقع حمله دشمن به محلهای مخفی منتقل می شد تا از خطر سوختن و یا سرقت در امان بماند. برطبق نظر برخی مورخین ارمنی در سال ۱۱۷۰ بیش از ۱۰ هزار کتاب و نسخه دست نویس که از صومعه های مختلف جمع اوری و در قلعه بالابرد مخفی شده بود، توسط دشمن به آتش کشیده شد.

646_3333

04

 

در هرحال تاریخ ادبیات مکتوب ارمنی، به قرن ۵ میلادی و پس از ابداع الفبای مخصوص ارمنی باز می گردد. در حقیقت نخستین نویسندگان به خط مخصوص ارمنی، مسروپ ماشتوتس و اسقف ساهاک پارتو بودند. این دو تن به همراه شاگردانشان کتابها را از زبانهای اصلی به زبان ارمنی ترجمه کرده و سپس با خط ابداعی می نگاشتند و بدین ترتیب نخستین کتابها به زبان و خط ارمنی پا به عرصه وجود گذاشت. ازقرن ۵ به بعد کتب ذخیره شده در صومعه ها بتدریچ به اچمیادزین منتقل شد و در آنجا حفاظت شد. در تاریخ ۱۷ دسامبر ۱۹۲۰، محل نگهداری کتب در اچمیادزین، با نام ماتناداران کاملاً تحت پوشش دولت وقت قرار گرفت. در ۱۹۳۹ آن مرکز از اچمیادزین به ایروان منتقل گشت و بلافاصله تحقیقات علمی و پژوهشی بر روی نسخ موجود و نیز دسته بندی آنها آغاز گشت.

1280px-matenadaranexhibition1

Armenia_Yerevan-960x720

 

در سال ۱۹۵۹ بر اساس بخشنامه‌دولت وقت این کتابخانه به مرکز دولتی تحقیقات و نگهداری نسخ خطی ارمنستان «ماتناداران» تبدیل گشت. هم اکنون وجود بیش از ۳۰ هزار نسخه دست نویس ارمنی در کتابخانه های گوناگون جهان تخمین زده می شود که فلقط در ماتناداران تعداد ۱۱ هزار کتاب دست نویس به همراه ۴ هزار صفحه و یا قطعه از یک کتاب موجود است. بخش عمده ای از این کتابها با جلدها و پوشش های چرمی و یا فلزی می باشد و بیشتر آنها با صفحاتی پوشیده شده از مینیاتور و تذهیب حاشیه است. این مقوله از هنرهای رایج قرون وسطای ارمنستان بوده است.

d5b4d5a1d5bfd5a5d5b6d5a1d5a3d680d5b8d682d5a9d5b5d5b8d682d5b6

matenadaran

 

نسخه های موجود در ماتناداران علاوه بر زبان ارمنی به زبانهای گرجی، یونانی، عربی، فارسی، ترکی، لاتینی، سوری، عبری و غیره می باشد. این نسخه ها، علاوه بر کُتبی که در ارمنستان نگاشته شده، کتابهایی را که از دیگر نقاط مثل اورشلیم، ونیز، وین، اصفهان، تفلیس، قبرس، روم، و… به اینجا آورده، شامل می شود. این مجموعه همچنان با اکتشافات و یا خرید نسخه های قدیمی در حال افزایش است.

Matenadaran_-_biggest_and_smallest

 

حجیم ترین کتاب ماتناداران نسخه است که ۷۶۶ سال قدمت و ۳۴ کیلو گرم وزن دارد و صفحات آن از ۷۰۰ پوست گوساله تهیه شده و شامل ۳۰۰ مقاله و رساله علمی در موضوعات مختلف است که توسط نویسندگان ارمنستان قدیم و یا نویسندگان دیگر کشورهای آن دوران به رشته تحریر درآمده است.

Matenadaran_Armenian_manuscript_01

 

کوچکترین کتاب ماتناداران نیز تقویمی جیبی است با قدمت ۵۳۴ سال و وزن ۱۹ گرم که صفحات آن از پوست بره تهیه شده و خطوط آن توسط میکروسکوپ خوانده می شود.
درباره بزرگترین کتاب ماتناداران داستان جالبی نقل می شود. این کتاب در سال ۱۲۰۴ دزدیده می شود که با همت روستائیان مجدداً پیدا می شود. صفحات آن سالها روی دیوارهای صومعه ای در موش قرار داشته و مردم به منظور دیدن آن به صومعه می رفتند که بعضاً یادداشتهایی نیز توسط بازدیدکنندگان از وقایع و خاطرات آن دوران، در کنار صفحات آن نوشته شده است.
در طی جنگ جهانی اول مجدداً این کتاب در معرض نابودی قرار گرفت. دو زن پس از گریز از دست ترکهای عثمانی این کتاب حجیم را به دو نیم کرده و روی شانه هایشان قرار داده و به محل امنی منتقل می کنند. هم اکنون با اینکه بسیاری از صفحات این کتاب از دست رفته اما قسمت عمده آن در موزه ماتناداران موجود است. ۱۷ صفحه ازآن نیزدر موزه مخیتاریان ونیز نگهداری می شود.

matenadaran_lowres

 

در موضوع تاریخ نگاری، کتاب «تاریخ ارمنستان» نوشته موسس خورنی، مورخ مشهور قرن ۵، جالب توجه است. این کتاب بعنوان اصلی ترین کتاب تاریخ ارمنی تلقی می شود.
همچنین مجموعه ای که توسط ۳۰ تن از مورخین ارمنی قرون ۵ تا ۱۸ درباره تاریخ ارمنستان و کشورهای خاورمیانه تهیه شده از دیگر موارد جالب است. در مقوله فلسفه تعداد ۳۰۰ نسخه ترجمه شده از آثار ارسطو و زنو به همراه مقوله اصلی آنها و نیز رساله هایی از بعضی فلاسفه ارمنی مثل داوید آنهاخت موجود است.
درباب ریاضیات و ستاره شناسی، کتب، جدولها و دست نوشته های آنانیا شیراکاتسی،‌ وقایع نگار، ستاره شناس و ریاضیدان ارمنی در قرن ۷، جلب توجه می کند.
درباره جغرافیا و حدود شهرها و کشورها درفاصله قرون ۱۰ تا ۱۵، کتابهایی در ماتناداران موجود است که بعضی از آنها سفرنامه جهانگردان ارمنی است از جمله یک کتابچه راهنما که در هندوستان توسط مارتیروس ارزینکاتسی، نوشته شده و وضعیت شهرهای اروپای قرون وسطی را نشان می دهد. وی در فاصله سالهای ۱۴۹۵ -۱۴۸۹ به اروپا سفر کرده بود.

matenadaran-1

 

در موضوع علم پزشکی و حقوق نیز به کتب نفیسی از بوعلی سینا، مخیتار گراتسی و مخیتار گوش برمی خوریم که اکثر آنها تا کنون به چندین زبان ترجمه و چاپ شده اند.
در خصوص شعر، داستانهای کوتاه و آوازهای فولکلوریک قرون وسطای ارمنی موارد متعددی از گریگور تارگاتسی (شاعر قرن ۱۰).
نرسس شنورهالی (قرن ۱۲)، فریک (قرن ۱۳)، ارزنیکاتسی (قرن ۱۴)، کچارتسی، باگیشتسی، تِلکارایتسی، سایات نوا، گریگور آختامارتسی و غیره وجود دارد. همچنین از شعرای فارسی گوی نیز موارد جالبی موجود است از جمله: خمسه نظامی گنجوی، دیوان امیر خسرو دهلوی، نسخه ای نفیس از دیوان علی شیر نوایی، نسخه ای از دیوان فردوسی با نقشهای مینیاتوری در حواشی آن، چند نسخه قدیمی از دیوان حافظ و غیره. تعداد قابل توجهی کتاب انجیل با مینیاتور و تذهیب حاشیه متعلق به قرون وسطی در ماتناداران موجود است که یکی از معروفترین آنها انجیل اچمیادزین است که در سال ۹۸۹ میلادی نوشته شده است.

ZF6_patm4

عضویت در خبرنامه ابرآسا پرواز

برای اطلاع از تورهای جدید ابرآسا پرواز می توانید در خبرنامه عضو شوید

َشما هر لحظه می توانید از این فرم ، عضویت خود را لغو کنید

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

کد امنیتی * کد امنیتی باطل شد ، لطفا دوباره درخواست کد امنیتی کنید